ΣΚΛΉΡΥΝΣΗ ΚΑΤΆ ΠΛΆΚΑΣ ΘΕΡΑΠΕΊΑ ΜΕ ΔΙΑΤΡΟΦΗ
|
|
Η συνήθης άποψη για την σκλήρυνση κατά πλάκας είναι ότι η συμπτωματολογία δεν αναστρέφεται.
Είναι, όμως, έτσι ;
Παρουσιάζω την αναφορά ασθενούς, η οποία συνδυάζει:
α. φαρμακευτικά μανιτάρια
β. βιταμίνες
γ. πρόγραμμα διατροφής
Τέλη Αυγούστου επικοινώνησε μαζί μου με αφορμή μία ανάρτηση που είχα για την επίλυση των εμβοών μέσω της χορήγησης φαρμακευτικών μανιταριών. Κατά την λήψη του ιστορικού μού ανέφερε και την ύπαρξη σκλήρυνση κατά πλάκας.
Ξεκινήσαμε ένα σχήμα 3 φαρμακευτικών μανιταριών:
- το 1ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι γνωστό εγκεκριμένο φάρμακο για την σκλήρυνση κατά πλάκας βασίστηκε σε αυτό το είδος φαρμακευτικών μανιταριών, το οποίο εν συνεχεία το δοκίμασα σε μικρή μερίδα ασθενών με επιτυχία, δεδομένου ότι υπήρξε αναστροφή ορισμένων συμπτωμάτων
- το 2ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι μελέτες έχουν δείξει ότι προσφέρει ταχεία επαναμυελίνωση (η απομυελίνωση αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της σκλήρυνση κατά πλάκας), το οποίο το έχω διασταυρώσει σε 1 ασθενή με σκλήρυνση κατά πλάκας αλλά και σε ασθενείς με νευραλγία τριδύμου, η οποία είναι επίσης μία από τις απομυελινωτικές νόσους
- το 3ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι άλλο φάρμακο που βασίστηκε σε αυτό το είδος φαρμακευτικών μανιταριών, σε μία μικρή μελέτη έδειξε ότι στο 40% των ασθενών επιτεύχθηκε πλήρης ύφεση, ενώ τα οφέλη του μού τα έχουν αναφέρει και 2 ακόμα ασθενείς.
Συνεπώς, αντί να ξεκινήσει μόνο με 1 φαρμακευτικό μανιτάρι, όπως συνήθιζα να κάνω στο παρελθόν, αποφάσισα να της προτείνω συνδυασμό και των 3 ώστε :
- αφενός να προσλαμβάνει περισσότερα βιοενεργά συστατικά και τις ιδιότητες εξ'αυτών, και
- αφετέρου να δρέψουμε τα οφέλη της συνεργιστικής δράσης τους.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
Με αυτό το σχήμα φαρμακευτικών μανιταριών είδε αποτελέσματα από τις πρώτες κιόλας μέρες.
Ενδεικτικά, ανέφερε ότι έπαψε η εγκεφαλική ομίχλη.
Μετά από λίγες εβδομάδες κάναμε και μία συνεδρία διατροφής για τις αναγκαίες βιταμίνες στην σκλήρυνση κατά πλάκας.
Εν συνέχεια, κάναμε 2 ακόμα συνεδρίες για εξατομικευμένο πρόγραμμα διατροφής.
Παράλληλα με την διατροφή, ξεκίνησε και ασκήσεις Τάι τσι με ιδιαίτερα έμπειρο και ικανό εκπαιδευτή. Λεπτομέρειες για τα οφέλη του Τάι τσι στην σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρω στην ανάρτηση με τίτλο "Ασκήσεις για σκλήρυνση κατά πλάκας".
1η Δεκεμβρίου, έστειλε το εξής μήνυμα:
Είναι, όμως, έτσι ;
Παρουσιάζω την αναφορά ασθενούς, η οποία συνδυάζει:
α. φαρμακευτικά μανιτάρια
β. βιταμίνες
γ. πρόγραμμα διατροφής
Τέλη Αυγούστου επικοινώνησε μαζί μου με αφορμή μία ανάρτηση που είχα για την επίλυση των εμβοών μέσω της χορήγησης φαρμακευτικών μανιταριών. Κατά την λήψη του ιστορικού μού ανέφερε και την ύπαρξη σκλήρυνση κατά πλάκας.
Ξεκινήσαμε ένα σχήμα 3 φαρμακευτικών μανιταριών:
- το 1ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι γνωστό εγκεκριμένο φάρμακο για την σκλήρυνση κατά πλάκας βασίστηκε σε αυτό το είδος φαρμακευτικών μανιταριών, το οποίο εν συνεχεία το δοκίμασα σε μικρή μερίδα ασθενών με επιτυχία, δεδομένου ότι υπήρξε αναστροφή ορισμένων συμπτωμάτων
- το 2ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι μελέτες έχουν δείξει ότι προσφέρει ταχεία επαναμυελίνωση (η απομυελίνωση αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της σκλήρυνση κατά πλάκας), το οποίο το έχω διασταυρώσει σε 1 ασθενή με σκλήρυνση κατά πλάκας αλλά και σε ασθενείς με νευραλγία τριδύμου, η οποία είναι επίσης μία από τις απομυελινωτικές νόσους
- το 3ο φαρμακευτικό μανιτάρι τής το σύστησα διότι άλλο φάρμακο που βασίστηκε σε αυτό το είδος φαρμακευτικών μανιταριών, σε μία μικρή μελέτη έδειξε ότι στο 40% των ασθενών επιτεύχθηκε πλήρης ύφεση, ενώ τα οφέλη του μού τα έχουν αναφέρει και 2 ακόμα ασθενείς.
Συνεπώς, αντί να ξεκινήσει μόνο με 1 φαρμακευτικό μανιτάρι, όπως συνήθιζα να κάνω στο παρελθόν, αποφάσισα να της προτείνω συνδυασμό και των 3 ώστε :
- αφενός να προσλαμβάνει περισσότερα βιοενεργά συστατικά και τις ιδιότητες εξ'αυτών, και
- αφετέρου να δρέψουμε τα οφέλη της συνεργιστικής δράσης τους.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
Με αυτό το σχήμα φαρμακευτικών μανιταριών είδε αποτελέσματα από τις πρώτες κιόλας μέρες.
Ενδεικτικά, ανέφερε ότι έπαψε η εγκεφαλική ομίχλη.
Μετά από λίγες εβδομάδες κάναμε και μία συνεδρία διατροφής για τις αναγκαίες βιταμίνες στην σκλήρυνση κατά πλάκας.
Εν συνέχεια, κάναμε 2 ακόμα συνεδρίες για εξατομικευμένο πρόγραμμα διατροφής.
Παράλληλα με την διατροφή, ξεκίνησε και ασκήσεις Τάι τσι με ιδιαίτερα έμπειρο και ικανό εκπαιδευτή. Λεπτομέρειες για τα οφέλη του Τάι τσι στην σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρω στην ανάρτηση με τίτλο "Ασκήσεις για σκλήρυνση κατά πλάκας".
1η Δεκεμβρίου, έστειλε το εξής μήνυμα:
Ηθελα να σας πω πως οι διατροφικες μου συνηθειες εχουν αλλαξει πολυ και αυτο εχει βοηθησει στο γαστρεντερολογικο |
|
10 Δεκεμβρίου την ρώτησα εάν θα μπορούσε να γράψει για την συνολική εμπειρία της με τα φαρμακευτικά μανιτάρια και την διατροφή. Για τα όσα βίωνε πριν ξεκινήσουμε την συνεργασία μας, και για την εμπειρία της μετά από περίπου 3,5 μήνες συνεργασίας.
Έστειλε το εξής μήνυμα:
Έστειλε το εξής μήνυμα:
Πριν τη ληψη των φαρμακευτικων μανιταριων και της διατροφης υπηρχε : |
|
Με αφορμή αυτά τα 2 μηνύματα, αποφάσισα να γράψω ένα μικρό άρθρο για την σκλήρυνση κατά πλάκας και τα οφέλη που υπάρχουν όταν λαμβάνουμε τα φαρμακευτικά μανιτάρια μαζί με ένα εξατομικευμένο πλάνο διατροφής.
Η σκλήρυνση κατά πλάκας είναι μια χρόνια νευρολογική διαταραχή (1) και αποτελεί την πιο συχνή απομυελινωτική νόσο (2).
Τα προβλήματα στα μάτια και την όραση είναι συχνά σε άτομα με σκλήρυνση κατά πλάκας. H διπλή όραση (διπλωπία) είναι συχνή σε άτομα με σκλήρυνση κατά πλάκας (1).
Η κινητική δυσλειτουργία, η οποία περιλαμβάνει σπαστικότητα, αδυναμία, τρόμο, αταξία και οπισθοκινητικά ελλείμματα, είναι η πιο συχνή αναπηρική πτυχή της σκλήρυνσης κατά πλάκας και συμβάλλει στην στις πτώσεις (3).
Η γνωστική εξασθένηση είναι μια συχνή συνέπεια της σκλήρυνσης κατά πλάκας, η οποία επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργία των ασθενών (4).
Η κόπωση θεωρείται μία από τις κύριες αιτίες μειωμένης ποιότητας ζωής μεταξύ των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας, ανεξάρτητα από την κατάθλιψη ή την αναπηρία (5)
Αυτή η εξουθενωτική πάθηση επηρεάζει κυρίως ενήλικες νεαρής ηλικίας μεταξύ 20 και 40 ετών. Σε 0,4% έως 10,5% των περιπτώσεων, η έναρξη εμφανίζεται στην παιδική ηλικία (πριν από την ηλικία των 16 ετών) (6).
Η σκλήρυνση κατά πλάκας έχει βρεθεί παγκοσμίως ότι είναι πιο συχνή στις γυναίκες παρά στους άνδρες (7). με τις γυναίκες να επηρεάζονται έως και τέσσερις φορές περισσότερο από τους άνδρες (8).
Παρόλο που φαίνεται ότι έχει έρθει η ώρα για την αναδιατύπωση της ταξινόμησης των υποτύπων της σκλήρυνσης κατά πλάκας, επί του παρόντος η σκλήρυνση κατά πλάκας ταξινομείται σε τρεις κλινικές μορφές:
- υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα (relapsing-remitting, RRMS),
- πρωτοπαθώς προϊούσα (primary progressive, PPMS), και
- δευτεροπαθώς προϊούσα (secondary progressive, SPMS) (9).
Η συχνότητα εμφάνισης της σκλήρυνσης κατά πλάκας έχει αυξηθεί σε κάθε περιοχή του κόσμου (10) αλλά αυτή η συχνότητα εμφάνισης ποικίλλει.
Πιο συγκεκριμένα, η Βόρεια Αμερική και η Δυτική Ευρώπη είχαν την υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης και τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας (11).
Αρκετά φάρμακα χρησιμοποιούνται σήμερα για την διαχείριση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, σε μια προσπάθεια ελέγχου των υποτροπών και της εξέλιξης της αναπηρίας.
Παρόλα αυτά, οι ασθενείς με σκλήρυνση κατά πλάκας συχνά συνεχίζουν να αναφέρουν επιδείνωση των συμπτωμάτων, ακόμη και όταν η ανοσολογική απόκριση ελέγχεται καλά με τις φαρμακευτικές θεραπείες της νόσου (12).
Ενώ η αιτιολογία της σκλήρυνσης κατά πλάκας παραμένει ασαφής, η παθογένεση της είναι σαφώς πολυπαραγοντική (13).
Συνολικά, οι μελέτες για τα γονίδια σχετικά με την ευαισθησία στην σκλήρυνση κατά πλάκας φαίνεται να υποδηλώνουν σημαντικό ρόλο για τις ανοσολογικές διεργασίες στην παθογένεση της νόσου. Ωστόσο, αυτές οι μελέτες δεν λαμβάνουν υπόψη τον εξαιρετικά μεταβλητό βαθμό νευροεκφυλισμού και της συσσώρευσης αναπηρίας που χαρακτηρίζουν την ασθένεια. Για το λόγο αυτό, οι γενετικές μελέτες που διερευνούν τις παραλλαγές που σχετίζονται με τη σοβαρότητα της νόσου αντιπροσωπεύουν μια συμπληρωματική προσέγγιση στην κατανόηση της παθολογικής βάσης της σκλήρυνση κατά πλάκας (14).
Παρόλο που οι άνθρωποι κληρονομούν κάποιον αυξημένο κίνδυνο, η σκλήρυνση κατά πλάκας δεν είναι κληρονομική ασθένεια (15). Δεν μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Στην πραγματικότητα, οι ερευνητές έχουν εντοπίσει περίπου 200 γονίδια που το καθένα συμβάλλει ελαφρώς στον συνολικό κίνδυνο ανάπτυξης σκλήρυνσης κατά πλάκας (16). Το να έχουμε ένα μέλος στην οικογένεια μας με σκλήρυνση κατά πλάκας μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο, αλλά τα γονίδια από μόνα τους δεν καθορίζουν ποιος/α θα αναπτύξει την πάθηση (17). Η σκλήρυνση κατά πλάκας είναι πιθανό να εμφανιστεί περισσότερες από μία φορές σε μια οικογένεια, αλλά είναι πολύ πιο πιθανό να μην συμβεί αυτό. Υπάρχει μόνο περίπου 1,5% πιθανότητα ένα παιδί να αναπτύξει σκλήρυνση κατά πλάκας όταν η μητέρα ή ο πατέρας του έχει διαγνωστεί με αυτήν την πάθηση. Το 2014, μια πολύ μεγάλη μελέτη διαπίστωσε ότι η σκλήρυνση κατά πλάκας ίσως είναι ακόμη λιγότερο πιθανή μέσα σε μία οικογένεια (18).
Επιπρόσθετα, δεν μπορούμε να κάνουμε κάποια ενέργειες για να αλλάξουμε τα γονίδια μας. Ωστόσο, μπορούμε να προβούμε σε ενέργειες για να μετριάσουμε δραστικά τον αντίκτυπο τους με το να εστιάζουμε σε παράγοντες που είναι στο χέρι μας.
Ας δούμε τώρα 3 ενέργειες που είναι άμεσα στο χέρι μας και διαδραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας:
1. κάπνισμα
2. φαρμακευτικά μανιτάρια
3. διατροφή
ΚΑΠΝΙΣΜΑ
Το κάπνισμα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου τόσο για την εμφάνιση όσο και για την επιδείνωση της σκλήρυνσης κατά πλάκας (19-21). Το σοκαριστικό είναι ότι τουλάχιστον 1 στους 8 ανθρώπους με σκλήρυνσης κατά πλάκας θα μπορούσε να προληφθεί απλά και μόνο μέσω της αποφυγής του καπνίσματος (22).
Ας το σκεφτούμε για μια στιγμή αυτό.
1 στους 8 ανθρώπους που πάσχουν από σκλήρυνση κατά πλάκας - εάν δεν κάπνιζαν - δεν θα είχαν νοσήσει ποτέ. Αυτό το δεδομένο δείχνει πόσο επιτακτικό είναι να διακοπεί το κάπνισμα, ανεξάρτητα από το εάν η σκλήρυνση κατά πλάκας έχει εκδηλωθεί μέχρι σήμερα ή όχι.
Το να καπνίζουμε ενώ παράλληλα προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε την σκλήρυνση κατά πλάκας είναι απολύτως αντιπαραγωγικό. Τα αποτελέσματα των προσπαθειών μας μειώνονται δραστικά.
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι διακοπής του καπνίσματος.
Ένας από αυτούς είναι τα ιατρεία διακοπής καπνίσματος, τα οποία προσφέρουν ολοκληρωμένα προγράμματα με ιατρική παρακολούθηση, συμβουλευτική και φαρμακευτική υποστήριξη (εάν χρειάζεται), συνδυάζοντας πνευμονολόγους με εμπειρία στο αντικείμενο και άλλους/ες επαγγελματίες για την αντιμετώπιση της εξάρτησης από τη νικοτίνη. Στην Ελλάδα, βρίσκονται σε μεγάλα νοσοκομεία και ιδιωτικές κλινικές, καθώς και εθελοντικών οργανώσεων. Τα ποσοστά επιτυχίας είναι υψηλά, ιδίως όταν συνδυάζονται με βελονισμό.
Το 2019, στο επιστημονικό περιοδικό Ασθένειες που Προκαλούνται από τον Καπνό δημοσιεύθηκε μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 24 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι - όσον αφορά την μακροχρόνια διακοπή του καπνίσματος - ο βελονισμός σε συνδυασμό με συμβουλευτική, εκπαιδευτικό πρόγραμμα διακοπής καπνίσματος ή μοξοθεραπεία ήταν πιο αποτελεσματικός σε σύγκριση με τον βελονισμό ως μονοθεραπεία (23).
Ένας από τους μηχανισμούς που εξηγεί για ποιον λόγο ο βελονισμός βοηθάει με την διακοπή του καπνίσματος είναι ότι επιδρά σημαντικά στην επιθυμία για κάπνισμα (24). Επομένως, οι καπνιστές και οι καπνίστριες έχουν μικρότερη επιθυμία για κάπνισμα και, ως εκ τούτου, είναι πολύ πιο εύκολο να προβούν στην διακοπή.
Δεν είναι τυχαίο ότι "ο βελονισμός είναι μια από τις πιο αποτελεσματικές μεθόδους που αναγνωρίζονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για την διακοπή του καπνίσματος" (25). Εθνικός Φορέας Βελονισμού των ΗΠΑ έχει μάλιστα ένα ολόκληρο σχετικό πρωτόκολλο για την καταπολέμηση του εθισμού που προκαλεί το κάπνισμα (26).
Εδώ να τονίσω ότι για μέγιστα αποτελέσματα και επιτυχία είναι σημαντικό ο βελονισμός να συνδυάζεται μαζί με συμβουλευτική από ιατρείο διακοπής καπνίσματος.
επισης tai chi for quitting smoking
ΕΠΙΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΟΦΙΑΣ λεγοντας μία έμπειρη βελονσιτρία που στο παρελθόν ασχολήθηκε πολύ με τον βελονισμό για κάπνισμα είπε το εξής:
μπλα
και εδώ αναφέρω δική μου προτροποή: τώρα που ξέρουμε την αχίλλειο πτέρνα του βελονισμού στο κάπνισμα μπορούμε να το ασταλώσουμε για more % of success
ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΜΑΝΙΤΑΡΙΑ
Τα οφέλη τους στις αυτοάνοσες παθήσεις είναι τεκμηριωμένα.
Επίσης, 2 φάρμακα έχουν βασιστεί σε συστατικά από φαρμακευτικά μανιτάρια.
Επιπλέον, 4 είδη φαρμακευτικών μανιταριών προσφέρουν επαναμυελίνωση, ενώ αμερικάνικη ιστοσελίδα για την σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρει διάλεξη Ιατρού όπου τα φαρμακευτικά μανιτάρια ήταν το αποκορύφωμα.
Κλείνοντας, πρόσφατα δημοσιεύθηκε μελέτη με τίτλο "Νέα προσέγγιση χρήσης φαρμακευτικών μανιταριών για την διαχείριση και την ίαση της σκλήρυνσης κατά πλάκας".
Για περισσότερες πληροφορίες δες την ανάρτηση "Είναι χρήσιμα τα ποιοτικά φαρμακευτικά μανιτάρια στην σκλήρυνση κατά πλάκας;"
ΔΙΑΤΡΟΦΗ
Τα διατροφικά λάθη και ελλείψεις που προκύπτουν από μία ανεπαρκή διατροφή όχι μόνο επηρεάζουν την ανάπτυξη της σκλήρυνσης κατά πλάκας, αλλά και την εξέλιξη της νόσου.
Η υγιεινή διατροφή έχει ισχυρή προστατευτική δράση και συμβάλλει καθοριστικά στο να βελτιώνει την πορεία της νόσου, ενώ είναι σε θέση ακόμα και να αναστρέφει τα συμπτώματα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα με το είδος της διατροφής.
Παρόλο που μελέτες έχουν δείξει τον σημαντικό ρόλο της διατροφής στην σκλήρυνση κατά πλάκας, η τρέχουσα φαρμακολογική θεραπεία που χορηγείται από τους/τις νευρολόγους δεν συνδυάζεται με διατροφικές συστάσεις.
Η συνεισφορά των Ιατρών στην Δημόσια Υγεία είναι ανεκτίμητη. Την ίδια στιγμή, το πρόγραμμα σπουδών τους δεν έχει κανένα υποχρεωτικό μάθημα διατροφής, με αποτέλεσμα η διατροφική γνώση πολλών γιατρών να μην είναι επαρκής (27-36) και, ως εκ τούτου, να μην γνωρίζουν την σημασία συγκεκριμένων διατροφικών παρεμβάσεων.
Αυτό ήρθε η ώρα να αλλάξει.
Πλέον, πολλοί και πολλές ασθενείς με σκλήρυνση κατά πλάκας έχουν πειστεί για την σημασία της διατροφής, με αποτέλεσμα η φιλοσοφία του Ιπποκράτη «η τροφή ως φάρμακο», να επανέρχεται στο προσκήνιο.
Κορυφαίος σύλλογος για την σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρει ότι :
"Η διατροφή είναι σημαντική στη σκλήρυνση κατά πλάκας. Η διατροφή επηρεάζει τόσο τον κίνδυνο εμφάνισης σκλήρυνσης κατά πλάκας όσο και τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται αυτή η νόσος".
Μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι στο επιστημονικό περιοδικό Κλινική Έρευνα Διατροφής διαπίστωσε ότι η λάθος διατροφή είναι σε θέση να προβλέψει την σκλήρυνση κατά πλάκας (38).
Μία ακόμα μελέτη που δημοσιεύθηκε πριν από μόλις λίγους μήνες στο επιστημονικό περιοδικό Θρεπτικά Συστατικά αναφέρει ότι μία επιβλαβής διατροφή επιδεινώνει τη νευροφλεγμονή και επιδεινώνει την σοβαρότητα της νόσου. Αντίθετα, οι υγιεινές διατροφικές επιλογές βελτιώνουν τα κλινικά αποτελέσματα (39).
Κλείνοντας, μία ακόμα μελέτη που δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι αναφέρει ως βασικότερο σημείο ότι :
"Η διατροφή εκτιμάται ιδιαίτερα από διαιτολόγους και νοσηλευτές/τριες για την βέλτιστη διαχείριση της σκλήρυνση κατά πλάκας, παρέχοντας ένα αίσθημα ελέγχου και ενδυνάμωσης, βοηθώντας στη διαχείριση των συμπτωμάτων, καθώς και στην πρόληψη αλλά και στην διαχείριση των συννοσηροτήτων (40).
Η σκλήρυνση κατά πλάκας είναι μια χρόνια νευρολογική διαταραχή (1) και αποτελεί την πιο συχνή απομυελινωτική νόσο (2).
Τα προβλήματα στα μάτια και την όραση είναι συχνά σε άτομα με σκλήρυνση κατά πλάκας. H διπλή όραση (διπλωπία) είναι συχνή σε άτομα με σκλήρυνση κατά πλάκας (1).
Η κινητική δυσλειτουργία, η οποία περιλαμβάνει σπαστικότητα, αδυναμία, τρόμο, αταξία και οπισθοκινητικά ελλείμματα, είναι η πιο συχνή αναπηρική πτυχή της σκλήρυνσης κατά πλάκας και συμβάλλει στην στις πτώσεις (3).
Η γνωστική εξασθένηση είναι μια συχνή συνέπεια της σκλήρυνσης κατά πλάκας, η οποία επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργία των ασθενών (4).
Η κόπωση θεωρείται μία από τις κύριες αιτίες μειωμένης ποιότητας ζωής μεταξύ των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας, ανεξάρτητα από την κατάθλιψη ή την αναπηρία (5)
Αυτή η εξουθενωτική πάθηση επηρεάζει κυρίως ενήλικες νεαρής ηλικίας μεταξύ 20 και 40 ετών. Σε 0,4% έως 10,5% των περιπτώσεων, η έναρξη εμφανίζεται στην παιδική ηλικία (πριν από την ηλικία των 16 ετών) (6).
Η σκλήρυνση κατά πλάκας έχει βρεθεί παγκοσμίως ότι είναι πιο συχνή στις γυναίκες παρά στους άνδρες (7). με τις γυναίκες να επηρεάζονται έως και τέσσερις φορές περισσότερο από τους άνδρες (8).
Παρόλο που φαίνεται ότι έχει έρθει η ώρα για την αναδιατύπωση της ταξινόμησης των υποτύπων της σκλήρυνσης κατά πλάκας, επί του παρόντος η σκλήρυνση κατά πλάκας ταξινομείται σε τρεις κλινικές μορφές:
- υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα (relapsing-remitting, RRMS),
- πρωτοπαθώς προϊούσα (primary progressive, PPMS), και
- δευτεροπαθώς προϊούσα (secondary progressive, SPMS) (9).
Η συχνότητα εμφάνισης της σκλήρυνσης κατά πλάκας έχει αυξηθεί σε κάθε περιοχή του κόσμου (10) αλλά αυτή η συχνότητα εμφάνισης ποικίλλει.
Πιο συγκεκριμένα, η Βόρεια Αμερική και η Δυτική Ευρώπη είχαν την υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης και τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας (11).
Αρκετά φάρμακα χρησιμοποιούνται σήμερα για την διαχείριση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, σε μια προσπάθεια ελέγχου των υποτροπών και της εξέλιξης της αναπηρίας.
Παρόλα αυτά, οι ασθενείς με σκλήρυνση κατά πλάκας συχνά συνεχίζουν να αναφέρουν επιδείνωση των συμπτωμάτων, ακόμη και όταν η ανοσολογική απόκριση ελέγχεται καλά με τις φαρμακευτικές θεραπείες της νόσου (12).
Ενώ η αιτιολογία της σκλήρυνσης κατά πλάκας παραμένει ασαφής, η παθογένεση της είναι σαφώς πολυπαραγοντική (13).
Συνολικά, οι μελέτες για τα γονίδια σχετικά με την ευαισθησία στην σκλήρυνση κατά πλάκας φαίνεται να υποδηλώνουν σημαντικό ρόλο για τις ανοσολογικές διεργασίες στην παθογένεση της νόσου. Ωστόσο, αυτές οι μελέτες δεν λαμβάνουν υπόψη τον εξαιρετικά μεταβλητό βαθμό νευροεκφυλισμού και της συσσώρευσης αναπηρίας που χαρακτηρίζουν την ασθένεια. Για το λόγο αυτό, οι γενετικές μελέτες που διερευνούν τις παραλλαγές που σχετίζονται με τη σοβαρότητα της νόσου αντιπροσωπεύουν μια συμπληρωματική προσέγγιση στην κατανόηση της παθολογικής βάσης της σκλήρυνση κατά πλάκας (14).
Παρόλο που οι άνθρωποι κληρονομούν κάποιον αυξημένο κίνδυνο, η σκλήρυνση κατά πλάκας δεν είναι κληρονομική ασθένεια (15). Δεν μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Στην πραγματικότητα, οι ερευνητές έχουν εντοπίσει περίπου 200 γονίδια που το καθένα συμβάλλει ελαφρώς στον συνολικό κίνδυνο ανάπτυξης σκλήρυνσης κατά πλάκας (16). Το να έχουμε ένα μέλος στην οικογένεια μας με σκλήρυνση κατά πλάκας μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο, αλλά τα γονίδια από μόνα τους δεν καθορίζουν ποιος/α θα αναπτύξει την πάθηση (17). Η σκλήρυνση κατά πλάκας είναι πιθανό να εμφανιστεί περισσότερες από μία φορές σε μια οικογένεια, αλλά είναι πολύ πιο πιθανό να μην συμβεί αυτό. Υπάρχει μόνο περίπου 1,5% πιθανότητα ένα παιδί να αναπτύξει σκλήρυνση κατά πλάκας όταν η μητέρα ή ο πατέρας του έχει διαγνωστεί με αυτήν την πάθηση. Το 2014, μια πολύ μεγάλη μελέτη διαπίστωσε ότι η σκλήρυνση κατά πλάκας ίσως είναι ακόμη λιγότερο πιθανή μέσα σε μία οικογένεια (18).
Επιπρόσθετα, δεν μπορούμε να κάνουμε κάποια ενέργειες για να αλλάξουμε τα γονίδια μας. Ωστόσο, μπορούμε να προβούμε σε ενέργειες για να μετριάσουμε δραστικά τον αντίκτυπο τους με το να εστιάζουμε σε παράγοντες που είναι στο χέρι μας.
Ας δούμε τώρα 3 ενέργειες που είναι άμεσα στο χέρι μας και διαδραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας:
1. κάπνισμα
2. φαρμακευτικά μανιτάρια
3. διατροφή
ΚΑΠΝΙΣΜΑ
Το κάπνισμα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου τόσο για την εμφάνιση όσο και για την επιδείνωση της σκλήρυνσης κατά πλάκας (19-21). Το σοκαριστικό είναι ότι τουλάχιστον 1 στους 8 ανθρώπους με σκλήρυνσης κατά πλάκας θα μπορούσε να προληφθεί απλά και μόνο μέσω της αποφυγής του καπνίσματος (22).
Ας το σκεφτούμε για μια στιγμή αυτό.
1 στους 8 ανθρώπους που πάσχουν από σκλήρυνση κατά πλάκας - εάν δεν κάπνιζαν - δεν θα είχαν νοσήσει ποτέ. Αυτό το δεδομένο δείχνει πόσο επιτακτικό είναι να διακοπεί το κάπνισμα, ανεξάρτητα από το εάν η σκλήρυνση κατά πλάκας έχει εκδηλωθεί μέχρι σήμερα ή όχι.
Το να καπνίζουμε ενώ παράλληλα προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε την σκλήρυνση κατά πλάκας είναι απολύτως αντιπαραγωγικό. Τα αποτελέσματα των προσπαθειών μας μειώνονται δραστικά.
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι διακοπής του καπνίσματος.
Ένας από αυτούς είναι τα ιατρεία διακοπής καπνίσματος, τα οποία προσφέρουν ολοκληρωμένα προγράμματα με ιατρική παρακολούθηση, συμβουλευτική και φαρμακευτική υποστήριξη (εάν χρειάζεται), συνδυάζοντας πνευμονολόγους με εμπειρία στο αντικείμενο και άλλους/ες επαγγελματίες για την αντιμετώπιση της εξάρτησης από τη νικοτίνη. Στην Ελλάδα, βρίσκονται σε μεγάλα νοσοκομεία και ιδιωτικές κλινικές, καθώς και εθελοντικών οργανώσεων. Τα ποσοστά επιτυχίας είναι υψηλά, ιδίως όταν συνδυάζονται με βελονισμό.
Το 2019, στο επιστημονικό περιοδικό Ασθένειες που Προκαλούνται από τον Καπνό δημοσιεύθηκε μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 24 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι - όσον αφορά την μακροχρόνια διακοπή του καπνίσματος - ο βελονισμός σε συνδυασμό με συμβουλευτική, εκπαιδευτικό πρόγραμμα διακοπής καπνίσματος ή μοξοθεραπεία ήταν πιο αποτελεσματικός σε σύγκριση με τον βελονισμό ως μονοθεραπεία (23).
Ένας από τους μηχανισμούς που εξηγεί για ποιον λόγο ο βελονισμός βοηθάει με την διακοπή του καπνίσματος είναι ότι επιδρά σημαντικά στην επιθυμία για κάπνισμα (24). Επομένως, οι καπνιστές και οι καπνίστριες έχουν μικρότερη επιθυμία για κάπνισμα και, ως εκ τούτου, είναι πολύ πιο εύκολο να προβούν στην διακοπή.
Δεν είναι τυχαίο ότι "ο βελονισμός είναι μια από τις πιο αποτελεσματικές μεθόδους που αναγνωρίζονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για την διακοπή του καπνίσματος" (25). Εθνικός Φορέας Βελονισμού των ΗΠΑ έχει μάλιστα ένα ολόκληρο σχετικό πρωτόκολλο για την καταπολέμηση του εθισμού που προκαλεί το κάπνισμα (26).
Εδώ να τονίσω ότι για μέγιστα αποτελέσματα και επιτυχία είναι σημαντικό ο βελονισμός να συνδυάζεται μαζί με συμβουλευτική από ιατρείο διακοπής καπνίσματος.
επισης tai chi for quitting smoking
ΕΠΙΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΟΦΙΑΣ λεγοντας μία έμπειρη βελονσιτρία που στο παρελθόν ασχολήθηκε πολύ με τον βελονισμό για κάπνισμα είπε το εξής:
μπλα
και εδώ αναφέρω δική μου προτροποή: τώρα που ξέρουμε την αχίλλειο πτέρνα του βελονισμού στο κάπνισμα μπορούμε να το ασταλώσουμε για more % of success
ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΜΑΝΙΤΑΡΙΑ
Τα οφέλη τους στις αυτοάνοσες παθήσεις είναι τεκμηριωμένα.
Επίσης, 2 φάρμακα έχουν βασιστεί σε συστατικά από φαρμακευτικά μανιτάρια.
Επιπλέον, 4 είδη φαρμακευτικών μανιταριών προσφέρουν επαναμυελίνωση, ενώ αμερικάνικη ιστοσελίδα για την σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρει διάλεξη Ιατρού όπου τα φαρμακευτικά μανιτάρια ήταν το αποκορύφωμα.
Κλείνοντας, πρόσφατα δημοσιεύθηκε μελέτη με τίτλο "Νέα προσέγγιση χρήσης φαρμακευτικών μανιταριών για την διαχείριση και την ίαση της σκλήρυνσης κατά πλάκας".
Για περισσότερες πληροφορίες δες την ανάρτηση "Είναι χρήσιμα τα ποιοτικά φαρμακευτικά μανιτάρια στην σκλήρυνση κατά πλάκας;"
ΔΙΑΤΡΟΦΗ
Τα διατροφικά λάθη και ελλείψεις που προκύπτουν από μία ανεπαρκή διατροφή όχι μόνο επηρεάζουν την ανάπτυξη της σκλήρυνσης κατά πλάκας, αλλά και την εξέλιξη της νόσου.
Η υγιεινή διατροφή έχει ισχυρή προστατευτική δράση και συμβάλλει καθοριστικά στο να βελτιώνει την πορεία της νόσου, ενώ είναι σε θέση ακόμα και να αναστρέφει τα συμπτώματα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα με το είδος της διατροφής.
Παρόλο που μελέτες έχουν δείξει τον σημαντικό ρόλο της διατροφής στην σκλήρυνση κατά πλάκας, η τρέχουσα φαρμακολογική θεραπεία που χορηγείται από τους/τις νευρολόγους δεν συνδυάζεται με διατροφικές συστάσεις.
Η συνεισφορά των Ιατρών στην Δημόσια Υγεία είναι ανεκτίμητη. Την ίδια στιγμή, το πρόγραμμα σπουδών τους δεν έχει κανένα υποχρεωτικό μάθημα διατροφής, με αποτέλεσμα η διατροφική γνώση πολλών γιατρών να μην είναι επαρκής (27-36) και, ως εκ τούτου, να μην γνωρίζουν την σημασία συγκεκριμένων διατροφικών παρεμβάσεων.
Αυτό ήρθε η ώρα να αλλάξει.
Πλέον, πολλοί και πολλές ασθενείς με σκλήρυνση κατά πλάκας έχουν πειστεί για την σημασία της διατροφής, με αποτέλεσμα η φιλοσοφία του Ιπποκράτη «η τροφή ως φάρμακο», να επανέρχεται στο προσκήνιο.
Κορυφαίος σύλλογος για την σκλήρυνση κατά πλάκας αναφέρει ότι :
"Η διατροφή είναι σημαντική στη σκλήρυνση κατά πλάκας. Η διατροφή επηρεάζει τόσο τον κίνδυνο εμφάνισης σκλήρυνσης κατά πλάκας όσο και τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται αυτή η νόσος".
Μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι στο επιστημονικό περιοδικό Κλινική Έρευνα Διατροφής διαπίστωσε ότι η λάθος διατροφή είναι σε θέση να προβλέψει την σκλήρυνση κατά πλάκας (38).
Μία ακόμα μελέτη που δημοσιεύθηκε πριν από μόλις λίγους μήνες στο επιστημονικό περιοδικό Θρεπτικά Συστατικά αναφέρει ότι μία επιβλαβής διατροφή επιδεινώνει τη νευροφλεγμονή και επιδεινώνει την σοβαρότητα της νόσου. Αντίθετα, οι υγιεινές διατροφικές επιλογές βελτιώνουν τα κλινικά αποτελέσματα (39).
Κλείνοντας, μία ακόμα μελέτη που δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι αναφέρει ως βασικότερο σημείο ότι :
"Η διατροφή εκτιμάται ιδιαίτερα από διαιτολόγους και νοσηλευτές/τριες για την βέλτιστη διαχείριση της σκλήρυνση κατά πλάκας, παρέχοντας ένα αίσθημα ελέγχου και ενδυνάμωσης, βοηθώντας στη διαχείριση των συμπτωμάτων, καθώς και στην πρόληψη αλλά και στην διαχείριση των συννοσηροτήτων (40).
Εάν σε ενδιαφέρει να ξεκινήσεις ένα σχήμα φαρμακευτικών μανιταριών σε συνδυασμό με εξατομικευμένο πρόγραμμα διατροφής, κλείσε ραντεβού =>
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ - ΕΡΕΥΝΕΣ για άρθρο "ΣΚΛΉΡΥΝΣΗ ΚΑΤΆ ΠΛΆΚΑΣ ΘΕΡΑΠΕΊΑ ΜΕ ΔΙΑΤΡΟΦΗ"
Ανάρτηση χωρίς παραπομπές δεν είναι επιστήμη αλλά λογοτεχνία.
Δικαιούσαι να γνωρίζεις από που αντλώ τις πληροφορίες αφενός για να ελέγχεις την αξιοπιστία των πηγών και αφετέρου για να επιβεβαιώνεις την αληθότητα τους.
Όχι λόγια του αέρα και αβάσιμοι ισχυρισμοί χωρίς τεκμηρίωση.
Για να διασφαλιστεί η εγκυρότητα των άρθρων, το 100% των πηγών είναι επιστημονικά περιοδικά, νοσοκομεία, πανεπιστήμια, επαγγελματίες υγείας κ.ο.κ.
1. Multiple Sclerosis, national institutes of neurological disorders and stroke
https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/multiple-sclerosis
2. Podbielska M, Banik NL, Kurowska E, Hogan EL. Myelin recovery in multiple sclerosis: the challenge of remyelination. Brain Sci. 2013 Aug 28;3(3):1282-324. doi: 10.3390/brainsci3031282. PMID: 24961530; PMCID: PMC4061877.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4061877/
3. David S. Younger, Chapter 6 - Multiple sclerosis: Motor dysfunction, Editor(s): David S. Younger, Handbook of Clinical Neurology, Elsevier, Volume 196, 2023, Pages 119-147, ISSN 0072-9752, ISBN 9780323988179, https://doi.org/10.1016/B978-0-323-98817-9.00016-8.
https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/pii/B9780323988179000168
4. Taranu, D., Balz, L.T., Holbrook, J. et al. Cognitive impairment, mood, and fatigue in various multiple sclerosis subtypes: a one-year follow-up study. J Neurol 272, 398 (2025). https://doi.org/10.1007/s00415-025-13115-y
https://link.springer.com/article/10.1007/s00415-025-13115-y
5. Braley TJ, Chervin RD. Fatigue in multiple sclerosis: mechanisms, evaluation, and treatment. Sleep. 2010 Aug;33(8):1061-7. doi: 10.1093/sleep/33.8.1061. PMID: 20815187; PMCID: PMC2910465.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2910465/
6. Ashtari F, Shaygannejad V, Farajzadegan Z, Amin A. Does early-onset multiple sclerosis differ from adult-onset form in Iranian people. J Res Med Sci. 2010 Mar;15(2):94-9. PMID: 21526065; PMCID: PMC3082796.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3082796/
7. Harbo HF, Gold R, Tintoré M. Sex and gender issues in multiple sclerosis. Ther Adv Neurol Disord. 2013 Jul;6(4):237-48. doi: 10.1177/1756285613488434. PMID: 23858327; PMCID: PMC3707353.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3707353/
8. D’Anca, M.; Buccellato, F.R.; Tartaglia, G.M.; Del Fabbro, M.; Muti, P.; Scarpini, E.; Galimberti, D.; Ghezzi, L. Why Is Multiple Sclerosis More Frequent in Women? Role of the Immune System and of Oral and Gut Microbiota. Appl. Sci. 2023, 13, 5881. https://doi.org/10.3390/app13105881
https://www.mdpi.com/2076-3417/13/10/5881
9. Time to reconsider the classification of multiple sclerosis Yamamura, Takashi The Lancet Neurology, Volume 22, Issue 1, 6 - 8
https://www.thelancet.com/journals/laneur/article/PIIS1474-4422(22)00469-0/abstract
10. Walton C, King R, Rechtman L, Kaye W, Leray E, Marrie RA, Robertson N, La Rocca N, Uitdehaag B, van der Mei I, Wallin M, Helme A, Angood Napier C, Rijke N, Baneke P. Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Insights from the Atlas of MS, third edition. Mult Scler. 2020 Dec;26(14):1816-1821. doi: 10.1177/1352458520970841. Epub 2020 Nov 11. PMID: 33174475; PMCID: PMC7720355.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7720355/
11. Khan, G., Hashim, M.J. Epidemiology of Multiple Sclerosis: Global, Regional, National and Sub-National-Level Estimates and Future Projections. J Epidemiol Glob Health 15, 21 (2025). https://doi.org/10.1007/s44197-025-00353-6
https://link.springer.com/article/10.1007/s44197-025-00353-6
12. Guerra, T.; Iaffaldano, P. A Window into New Insights on Progression Independent of Relapse Activity in Multiple Sclerosis: Role of Therapies and Current Perspective. Int. J. Mol. Sci. 2025, 26, 884. https://doi.org/10.3390/ijms26030884
https://www.mdpi.com/1422-0067/26/3/884
13. Boutitah-Benyaich, I., Eixarch, H., Villacieros-Álvarez, J. et al. Multiple sclerosis: molecular pathogenesis and therapeutic intervention. Sig Transduct Target Ther 10, 324 (2025). https://doi.org/10.1038/s41392-025-02415-4
https://www.nature.com/articles/s41392-025-02415-4
14. Ferrè L, Filippi M and Esposito F (2020) Involvement of Genetic Factors in Multiple Sclerosis. Front. Cell. Neurosci. 14:612953. doi: 10.3389/fncel.2020.612953
https://www.frontiersin.org/journals/cellular-neuroscience/articles/10.3389/fncel.2020.612953/full
15. Multiple Sclerosis, national institutes of neurological disorders and stroke
https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/multiple-sclerosis
16. What Causes MS? National Multiple Sclerosis Society
https://www.nationalmssociety.org/understanding-ms/what-is-ms/what-causes-ms
17. Who develops MS? Nationalmssociety
https://www.nationalmssociety.ae/en/about-ms/who-develops-ms/
18. Is MS a genetic or hereditary condition? Multiple Sclerosis Society (MS Society UK)
https://www.mssociety.org.uk/about-ms/what-is-ms/causes-of-ms
19. Wingerchuk DM. Smoking: effects on multiple sclerosis susceptibility and disease progression. Ther Adv Neurol Disord. 2012 Jan;5(1):13-22. doi: 10.1177/1756285611425694. PMID: 22276073; PMCID: PMC3251901.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3251901/
20. Nishanth K, Tariq E, Nzvere FP, Miqdad M, Cancarevic I. Role of Smoking in the Pathogenesis of Multiple Sclerosis: A Review Article. Cureus. 2020 Aug 5;12(8):e9564. doi: 10.7759/cureus.9564. PMID: 32905534; PMCID: PMC7473606.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7473606/
21. Borros Arneth, Multiple Sclerosis and Smoking, The American Journal of Medicine, Volume 133, Issue 7, 2020, Pages 783-788, ISSN 0002-9343, https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2020.03.008.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S000293432030228X
22. Manouchehrinia A, Huang J, Hillert J, Alfredsson L, Olsson T, Kockum I and Constantinescu CS (2022) Smoking Attributable Risk in Multiple Sclerosis. Front. Immunol. 13:840158. doi: 10.3389/fimmu.2022.840158
https://www.frontiersin.org/journals/immunology/articles/10.3389/fimmu.2022.840158/full
23. Wang JH, van Haselen R, Wang M, Yang GL, Zhang Z, Friedrich ME, Wang LQ, Zhou YQ, Yin M, Xiao CY, Duan AL, Liu SC, Chen B, Liu JP. Acupuncture for smoking cessation: A systematic review and meta-analysis of 24 randomized controlled trials. Tob Induc Dis. 2019 Jun 4;17:48. doi: 10.18332/tid/109195. PMID: 31516491; PMCID: PMC6662782.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6662782/
24. Wang YY, Liu Z, Chen F, Sun L, Wu Y, Yang JS, Fang JL. Effects of acupuncture on craving after tobacco cessation: a resting-state fMRI study based on the fractional amplitude of low-frequency fluctuation. Quant Imaging Med Surg 2019;9(6):1118-1125. doi: 10.21037/qims.2019.06.07
https://qims.amegroups.org/article/view/26723/html
25. Is it Possible to Quit Smoking With Acupuncture? 09 October 2024, Yeditepe University Hospital
https://yeditepehastaneleri.com/en/health-guide/complementary-medicine/it-possible-quit-smoking-acupuncture
26. Cleveland Clinic, Want to Quit Smoking? Acupuncture Can Help You With Cravings
https://health.clevelandclinic.org/want-to-quit-smoking-acupuncture-can-help-you-with-cravings
27. Smith R. “Let food be thy medicine...”. BMJ. 2004 Jan 24;328(7433):0. PMCID: PMC318470.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC318470/
28. Devries S, Willett W, Bonow RO. Nutrition Education in Medical School, Residency Training, and Practice. JAMA. 2019 Apr 9;321(14):1351-1352. doi: 10.1001/jama.2019.1581. PMID: 30896728.
https://greatmed.org/wp-content/uploads/2022/12/Devries-et-al.Nutr-Edu-Residency.2019.JAMA_.pdf
29. May 3, 2018 How much does your doctor actually know about nutrition? By American Heart Association News
https://www.heart.org/en/news/2018/05/03/how-much-does-your-doctor-actually-know-about-nutrition
30. The Deficit of Nutrition Education of Physicians Aggarwal, Monica et al. The American Journal of Medicine, Volume 131, Issue 4, 339 - 345
https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(17)31229-9/fulltext
31. Khiri, N. and Howells, K. (2025), Nutritional Education in Medical Curricula and Clinical Practice: A Scoping Review on the Knowledge Deficit Amongst Medical Students and Doctors. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 38: e70031. https://doi.org/10.1111/jhn.70031
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jhn.70031
32. Aggarwal M, Singh Ospina N, Kazory A, Joseph I, Zaidi Z, Ataya A, Agito M, Bubb M, Hahn P, Sattari M. The Mismatch of Nutrition and Lifestyle Beliefs and Actions Among Physicians: A Wake-Up Call. Am J Lifestyle Med. 2019 Nov 5;14(3):304-315. doi: 10.1177/1559827619883603. PMID: 32477033; PMCID: PMC7232894.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7232894/
33. Ocampo-Ordóñez, M.B., Headley, I., Arévalo-Alvear, E.S. et al. Clinical and surgical physician’s perception of nutrition knowledge. BMC Prim. Care 25, 282 (2024). https://doi.org/10.1186/s12875-024-02534-x
https://link.springer.com/article/10.1186/s12875-024-02534-x
34. Most doctors lack adequate training to give informed diet advice Lauren Vogel CMAJ Aug 2018, 190 (31) E945; DOI: 10.1503/cmaj.109-5639
https://www.cmaj.ca/content/190/31/e945
35. Stanford University, Why Medical Schools Need to Focus More on Nutrition This piece appeared in The Wall Street Journal on October 10, 2019. Nutrition BY LLOYD MINOR
https://med.stanford.edu/school/leadership/dean/precision-health-in-the-news/why-medica-schools-need-focus-nutrition.html
36. An area where we can’t neglect nutrition 15 October 2019, University of Auckland
https://www.auckland.ac.nz/en/news/2019/10/15/area-where-we-cant-neglect-nutrition.html
37. Diet and Multiple Sclerosis, National Multiple Sclerosis Society
https://www.nationalmssociety.org/managing-ms/living-with-ms/diet-exercise-and-healthy-behaviors/diet-nutrition
38. Hatami A, Ahmadi-khorram M, Keykhaei F, Esfehani AJ, Nematy M. Association Between the Risk of Multiple Sclerosis and Dietary Proinflammatory/Anti-Inflammatory Food Intake and Dietary Diversity: A Case-Control Study. Clin Nutr Res. 2024 Jan;13(1):61-73. https://doi.org/10.7762/cnr.2024.13.1.61
https://e-cnr.org/DOIx.php?id=10.7762/cnr.2024.13.1.61
39. Rosso, R.; Maglione, A.; Bronzini, M.; Virgilio, E.; Clerico, M.; Rolla, S. Linking Nutrients to Multiple Sclerosis Pathogenesis: Biological Evidence and Clinical Implications. Nutrients 2025, 17, 3414. https://doi.org/10.3390/nu17213414
https://www.mdpi.com/2072-6643/17/21/3414
40. “I see diet almost as another disease modifying therapy. It’s that important.” A qualitative study of dietitian and nursing perspectives on the role of diet and brain health for multiple sclerosis Ware-Maloney, Emma et al. Multiple Sclerosis and Related Disorders, Volume 102, 106613
https://www.msard-journal.com/article/S2211-0348(25)00355-4/fulltext
